Β' ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ • ΕΝΟΤΗΤΑ 5

ΡΗΤΟΙ ΚΑΙ ΑΡΡΗΤΟΙ ΑΡΙΘΜΟΙ

Εξερευνούμε τη δεκαδική μορφή των αριθμών: πότε ένα κλάσμα δίνει πεπερασμένο δεκαδικό, τι είναι η περίοδος ενός περιοδικού αριθμού και ποιοι αριθμοί ονομάζονται άρρητοι.

1Η Δεκαδική Μορφή των Ρητών Αριθμών

Ρητός αριθμός (σύνολο ℚ) ονομάζεται κάθε αριθμός που μπορεί να παρασταθεί ως κλάσμα αβ, όπου α ακέραιος και β φυσικός διάφορος του μηδενός (β ≠ 0).

Όταν διαιρέσουμε τον αριθμητή με τον παρονομαστή ενός κλάσματος, προκύπτει πάντοτε μία από τις δύο παρακάτω μορφές:

1. Πεπερασμένος Δεκαδικός Αριθμός:

Η διαίρεση τελειώνει (υπόλοιπο 0). Συμβαίνει όταν ο παρονομαστής του ανάγωγου κλάσματος αναλύεται σε πρώτους παράγοντες που περιέχουν μόνο το 2, μόνο το 5 ή και τα δύο.

34 = 0,75  | 710 = 0,7  | 18 = 0,125
2. Άπειρος Περιοδικός Δεκαδικός Αριθμός:

Η διαίρεση δεν τελειώνει ποτέ, αλλά ένα ψηφίο ή μια ομάδα ψηφίων επαναλαμβάνεται επ' άπειρον. Συμβαίνει όταν ο παρονομαστής περιέχει κι άλλους πρώτους παράγοντες (π.χ. 3, 7, 11).

13 = 0,333...  | 16 = 0,1666...  | 211 = 0,1818...

ΤΙ ΕΙΝΑΙ Η ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΚΑΙ ΠΩΣ ΣΥΜΒΟΛΙΖΕΤΑΙ;

Περίοδος ενός περιοδικού δεκαδικού αριθμού ονομάζεται το ψηφίο ή η ομάδα των ψηφίων που επαναλαμβάνεται επ' άπειρον.

ΣΥΜΒΟΛΙΣΜΟΣ ΜΕ ΟΡΙΖΟΝΤΙΑ ΓΡΑΜΜΗ

Αντί να γράφουμε αποσιωπητικά (...), τοποθετούμε μια οριζόντια γραμμή πάνω από την περίοδο:

0,333... = 0,31,2727... = 1,27
Καθαροί vs Μικτοί Περιοδικοί:
  • Καθαρός (Απλός) Περιοδικός: Η περίοδος αρχίζει αμέσως μετά την υποδιαστολή, π.χ. 0,6̄ ή 2,15̄.
  • Μικτός Περιοδικός: Υπάρχει μη περιοδικό μέρος πριν ξεκινήσει η περίοδος, π.χ. 0,16̄ (το 1 είναι μη περιοδικό, το 6 είναι η περίοδος).

2🛠️ Εργαστήριο 1: Μετατροπέας Κλάσματος σε Δεκαδικό & Ανιχνευτής Περιόδου

Γράψε έναν αριθμητή και έναν παρονομαστή ή διάλεξε ένα έτοιμο παράδειγμα για να δεις τη μετατροπή του κλάσματος σε δεκαδικό και την αυτόματη ανίχνευση της περιόδου:

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ:
ΚΛΑΣΜΑ:
/
ΔΕΚΑΔΙΚΗ ΜΟΡΦΗ
16=0,16
ΑΠΕΙΡΟΣ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΣ
ΑΚΕΡΑΙΟ ΜΕΡΟΣ:0
ΜΗ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΜΕΡΟΣ:1
ΠΕΡΙΟΔΟΣ:6
💡 Τύπος: Μικτός Περιοδικός Δεκαδικός.

3Άρρητοι Αριθμοί & Το Σύνολο των Πραγματικών Αριθμών

Ορισμός Άρρητου Αριθμού:

Άρρητος αριθμός ονομάζεται κάθε αριθμός που δεν μπορεί να παρασταθεί ως κλάσμα ακεραίων.

Η δεκαδική του αναπαράσταση έχει άπειρα δεκαδικά ψηφία χωρίς καμία περίοδο (δεν επαναλαμβάνεται σταθερή ομάδα ψηφίων).

Κλασικά Παραδείγματα Άρρητων Αριθμών:
  • 2= 1,4142135623... (η διαγώνιος τετραγώνου πλευράς 1)
  • 3= 1,7320508075...
  • 5= 2,2360679774...
  • π= 3,1415926535... (ο λόγος μήκους κύκλου προς διάμετρο)

ΤΟ ΣΥΝΟΛΟ ΤΩΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΩΝ ΑΡΙΘΜΩΝ (ℝ)

Όλοι οι ρητοί αριθμοί μαζί με όλους τους άρρητους αριθμούς αποτελούν το σύνολο των Πραγματικών Αριθμών (ℝ):

ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΙ (ℝ) = ΡΗΤΟΙ (ℚ) ∪ ΑΡΡΗΤΟΙ
Κάθε σημείο της ευθείας των αριθμών αντιστοιχεί σε έναν μοναδικό πραγματικό αριθμό (άξονας πραγματικών αριθμών).
⚠️Σημαντικό: Σημαντικό: Οι τετραγωνικές ρίζες όλων των φυσικών αριθμών που δεν είναι τέλεια τετράγωνα (π.χ.2,3,5,6,7,8,10) είναι άρρητοι αριθμοί!

4🛠️ Εργαστήριο 2: Ταξινομητής Αριθμών (Ρητός ή Άρρητος;)

Επίλεξε έναν αριθμό για να εξετάσεις αν ανήκει στους Ρητούς (ℚ) ή στους Άρρητους και δες την αναλυτική αιτιολόγηση:

ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ
34
✓ ΡΗΤΟΣ ΑΡΙΘΜΟΣ (ℚ)
Αιτιολόγηση: Γράφεται ως κλάσμα ακεραίων (34= 0,75, πεπερασμένος δεκαδικός).

5Αναλυτικά Λυμένα Παραδείγματα

ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ 1: ΜΕΤΑΤΡΟΠΗ ΚΛΑΣΜΑΤΟΣ ΣΕ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΔΕΚΑΔΙΚΟ

Να μετατραπεί το κλάσμα σε δεκαδικό και να βρεθεί η περίοδος.56

1. Εκτελούμε τη διαίρεση 5 : 6
5 : 6 = 0,8333...
2. Το ψηφίο 8 δεν επαναλαμβάνεται (μη περιοδικό μέρος).
3. Το ψηφίο 3 επαναλαμβάνεται επ' άπειρον (περίοδος).
➔ Μικτός Περιοδικός Δεκαδικός:56= 0,83
ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ 2: ΕΛΕΓΧΟΣ ΑΡΡΗΤΟΥ ΑΠΟ ΡΙΖΙΚΟ

Ποιοι από τους παρακάτω αριθμούς είναι άρρητοι;16,18,49

16= 4 = 411. Το 16 είναι τέλειο τετράγωνο (4² = 16) ➔ ΡΗΤΟΣ
18= 4,24264...2. Το 18 ΔΕΝ είναι τέλειο τετράγωνο (4,24264...) ➔ ΑΡΡΗΤΟΣ
49= 7 = 713. Το 49 είναι τέλειο τετράγωνο (7² = 49) ➔ ΡΗΤΟΣ
Μοναδικός άρρητος είναι το18.
ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ 3: ΠΡΟΒΛΕΨΗ ΕΙΔΟΥΣ ΔΕΚΑΔΙΚΟΥ ΧΩΡΙΣ ΔΙΑΙΡΕΣΗ

Χωρίς διαίρεση, να βρεθεί αν είναι πεπερασμένος ή περιοδικός.740

1. Το κλάσμα είναι ανάγωγο (Μ.Κ.Δ.(7, 40) = 1).
2. Αναλύουμε τον παρονομαστή 40 σε πρώτους παράγοντες: 40 = 2³ · 5
3. Επειδή περιέχει ΜΟΝΟ πρώτους παράγοντες 2 και 5:
➔ Είναι ΠΕΠΕΡΑΣΜΕΝΟΣ δεκαδικός (7/40 = 0,175).
ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑ 4: ΔΙΑΚΡΙΣΗ ΚΑΘΑΡΟΥ ΚΑΙ ΜΙΚΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ

Να χαρακτηριστούν οι αριθμοί: α = 2,444... και β = 0,12555...

• α = 2,4̄: Η περίοδος (4) ξεκινά αμέσως μετά την υποδιαστολή ➔ Καθαρός Περιοδικός.
• β = 0,125̄: Υπάρχει το μη περιοδικό μέρος (12) πριν την περίοδο (5) ➔ Μικτός Περιοδικός.