ΚΕΦΑΛΑΙΟ 10 • Α' ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Επίκεντρη Γωνία, Κυκλικός Τομέας & Σχετικές Θέσεις Ευθείας – Κύκλου

Μάθετε πώς μετράμε τα τόξα ενός κύκλου σε μοίρες μέσω της επίκεντρης γωνίας, γνωρίστε τον κυκλικό τομέα, συγκρίνετε ίσες και άνισες επίκεντρες γωνίες και εξερευνήστε τις τρεις σχετικές θέσεις ευθείας και κύκλου.

1

Επίκεντρη Γωνία & Μέτρο Τόξου (σε μοίρες)

Επίκεντρη γωνία ενός κύκλου (Ο, ρ) ονομάζεται κάθε γωνία ΑΟΒ που έχει κορυφή το κέντρο Ο του κύκλου (και πλευρές τις ακτίνες ΟΑ και ΟΒ).

ΟΑΒω
Αντίστοιχο Τόξο & Μέτρο Τόξου:Το τόξο ΑΒ που βρίσκεται στο εσωτερικό της επίκεντρης γωνίας ΑΟΒ λέγεται αντίστοιχο τόξο της. Ως μέτρο τόξου (σε μοίρες) ορίζουμε το μέτρο της αντίστοιχης επίκεντρης γωνίας του:
Μέτρο ΑΒ = ΑΟΒ

Ολόκληρος κύκλος = 360° • Ημικύκλιο = 180° • Τεταρτοκύκλιο = 90°

2

Ο Κυκλικός Τομέας

Κυκλικός τομέας ονομάζεται το μέρος του κυκλικού δίσκου (Ο, ρ) που περιέχεται ανάμεσα σε δύο ακτίνες ΟΑ, ΟΒ και στο αντίστοιχο τόξο ΑΒ (μοιάζει με ένα «κομμάτι πίτσας» ή «κομμάτι τούρτας»).

ΟΑΒω
Γωνία Κυκλικού Τομέα:Η επίκεντρη γωνία ω = ΑΟΒ ονομάζεται γωνία του κυκλικού τομέα και καθορίζει το μέγεθός του.
Ειδικές Περιπτώσεις Τομέων:Για ω = 180° έχουμε ημικυκλικό δίσκο (το μισό του δίσκου), ενώ για ω = 90° έχουμε το τέταρτο του κυκλικού δίσκου.
3

Ίσες & Άνισες Επίκεντρες Γωνίες

Στον ίδιο κύκλο (Ο, ρ) ή σε ίσους κύκλους ισχύουν οι παρακάτω βασικές αντιστοιχίες ανάμεσα στις επίκεντρες γωνίες, τα τόξα και τις χορδές:

1. Ίσες Επίκεντρες Γωνίες:Αν δύο επίκεντρες γωνίες είναι ίσες (ΑΟΒ = ΓΟΔ), τότε αντιστοιχούν σε ίσα τόξα (ΑΒ = ΓΔ) και υποτείνουν ίσες χορδές (ΑΒ = ΓΔ) — και αντίστροφα!
2. Άνισες Επίκεντρες Γωνίες:Αν δύο επίκεντρες γωνίες είναι άνισες (ΑΟΒ > ΓΟΔ), τότε στη μεγαλύτερη επίκεντρη γωνία αντιστοιχεί μεγαλύτερο τόξο (ΑΒ > ΓΔ) και (για γωνίες ≤ 180°) μεγαλύτερη χορδή (ΑΒ > ΓΔ).
4

Σχετικές Θέσεις Ευθείας & Κύκλου

Έστω κύκλος (Ο, ρ) και μια ευθεία (ε) του επιπέδου. Αν δ είναι η κάθετη απόσταση του κέντρου Ο από την ευθεία (ε), διακρίνουμε 3 περιπτώσεις:

1. Εξωτερική Ευθεία (δ > ρ): Η ευθεία (ε) και ο κύκλος δεν έχουν κανένα κοινό σημείο (0 κοινά σημεία).
2. Εφαπτόμενη Ευθεία (δ = ρ): Η ευθεία (ε) και ο κύκλος έχουν ακριβώς 1 κοινό σημείο Α (σημείο επαφής), και η ακτίνα επαφής είναι κάθετη στην εφαπτομένη (ΟΑ ⊥ ε).
3. Τέμνουσα Ευθεία (δ < ρ): Η ευθεία (ε) τέμνει τον κύκλο σε 2 διαφορετικά σημεία Α και Β (το τμήμα ΑΒ είναι χορδή του κύκλου).
🧭 ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΟ ΚΥΚΛΟΥ & ΕΥΘΕΙΑΣ

Διαδραστική Εξερεύνηση Επίκεντρης Γωνίας & Ευθείας – Κύκλου

ΜΕΡΟΣ Α: ΕΠΙΚΕΝΤΡΗ ΓΩΝΙΑ & ΚΥΚΛΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ
Επίκεντρη γωνία ω = ΑΟΒ75°
20°160°300°
ΟΑΒ
ΜΕΤΡΟ ΤΟΞΟΥ ΑΒ:
75°
ΚΥΚΛΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ:
Οξύς κυκλικός τομέας (ω < 90°)
ΜΕΡΟΣ Β: ΣΧΕΤΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΕΥΘΕΙΑΣ & ΚΥΚΛΟΥ
Απόσταση δ του κέντρου Ο από την ευθεία (ε) (για ακτίνα ρ = 70)70
2063105
ρ = 70(ε)δ = 70ΟΑ
ΣΧΕΤΙΚΗ ΘΕΣΗ:
Εφαπτόμενη ευθεία (δ = ρ & ΟΑ ⊥ ε)
ΚΟΙΝΑ ΣΗΜΕΙΑ:
1 κοινό σημείο (σημείο επαφής Α)

Λυμένα Προβλήματα Εφαρμογής

ΠΡΟΒΛΗΜΑ 1: ΕΠΙΚΕΝΤΡΕΣ ΓΩΝΙΕΣ, ΤΟΞΑ & ΧΟΡΔΕΣ

Υπολογισμός τόξων και σύγκριση χορδών στον ίδιο κύκλο

Σε κύκλο (Ο, ρ) παίρνουμε διαδοχικά τόξα ΑΒ, ΒΓ και ΓΔ τέτοια ώστε οι αντίστοιχες επίκεντρες γωνίες να είναι ΑΟΒ = 65°, ΒΟΓ = 65° και ΓΟΔ = 110°. Να βρεθούν: α) το μέτρο σε μοίρες του τόξου ΑΔ, β) ποια σχέση συνδέει τις χορδές ΑΒ και ΒΓ, και γ) ποια είναι μεγαλύτερη χορδή, η ΒΓ ή η ΓΔ;

65°65°110°ΟΑΒΓΔΔιαδοχικές επίκεντρες γωνίες 65°, 65° και 110° (σύνολο 240°)
α) Μέτρο τόξου ΑΔ
ΑΟΔ = ΑΟΒ + ΒΟΓ + ΓΟΔ
ΑΔ = 65° + 65° + 110° = 240°
β) Σύγκριση χορδών ΑΒ & ΒΓ
Ίσες επίκεντρες γωνίες (ΑΟΒ = ΒΟΓ = 65°)
Οι χορδές είναι ίσες: ΑΒ = ΒΓ
γ) Σύγκριση χορδών ΒΓ & ΓΔ
Άνισες επίκεντρες γωνίες (110° > 65°, ≤ 180°)
Μεγαλύτερη η ΓΔ (ΓΔ > ΒΓ)
Απάντηση: α) Το τόξο ΑΔ είναι 240°, β) ΑΒ = ΒΓ και γ) ΓΔ > ΒΓ.
ΠΡΟΒΛΗΜΑ 2: ΣΧΕΤΙΚΕΣ ΘΕΣΕΙΣ ΕΥΘΕΙΑΣ & ΚΥΚΛΟΥ

Προσδιορισμός θέσης ευθείας και ιδιότητα εφαπτομένης

α) Ένας κύκλος (Ο, ρ) έχει διάμετρο 18 cm. Τρεις ευθείες (ε₁), (ε₂) και (ε₃) απέχουν από το κέντρο Ο αποστάσεις δ₁ = 6 cm, δ₂ = 9 cm και δ₃ = 12 cm αντίστοιχα. Να βρεθεί η σχετική θέση καθεμιάς ευθείας ως προς τον κύκλο.
β) Αν (ε₂) εφάπτεται στον κύκλο στο σημείο Α, πόσες μοίρες είναι η γωνία ΟΑΜ (όπου Μ σημείο της ε₂);

(ε₁)(ε₂)(ε₃)ρ = 9ΟΑΜΚύκλος ακτίνας ρ = 9 cm με τέμνουσα (ε₁), εφαπτόμενη (ε₂) και εξωτερική (ε₃)
α) Ευθεία (ε₁) με δ₁ = 6 cm
δ₁ < ρ (6 cm < 9 cm)
Τέμνουσα ευθεία (2 κοινά σημεία)
α) Ευθείες (ε₂) & (ε₃)
δ₂ = ρ = 9 cm και δ₃ = 12 cm > 9 cm
Η (ε₂) εφαπτόμενη, η (ε₃) εξωτερική
β) Γωνία ΟΑΜ
Η ακτίνα επαφής ΟΑ είναι κάθετη στην εφαπτομένη (ΟΑ ⊥ ε₂)
ΟΑΜ = 90°
Συμπέρασμα: Η (ε₁) είναι τέμνουσα, η (ε₂) εφαπτόμενη, η (ε₃) εξωτερική και ΟΑΜ = 90°.
⚠️

ΠΡΟΣΟΧΗ: ΚΛΑΣΙΚΑ ΛΑΘΗ ΣΕ ΕΠΙΚΕΝΤΡΕΣ ΓΩΝΙΕΣ & ΕΥΘΕΙΕΣ

  • •Το μέτρο τόξου σε μοίρες ΔΕΝ εξαρτάται από την ακτίνα ρ: Δύο τόξα σε διαφορετικούς κύκλους μπορεί να έχουν το ίδιο μέτρο σε μοίρες (π.χ. 90°), παρόλο που έχουν διαφορετικό μήκος σε εκατοστά!
  • •Η σύγκριση άνισων χορδών ισχύει για γωνίες έως 180°: Για επίκεντρες γωνίες μικρότερες ή ίσες των 180°, η μεγαλύτερη επίκεντρη γωνία υποτείνει μεγαλύτερη χορδή. Για γωνίες > 180° η χορδή αρχίζει να μικραίνει ξανά.
  • •Σύγκριση της απόστασης δ με την ακτίνα ρ (όχι με τη διάμετρο!): Για να βρούμε αν μια ευθεία είναι τέμνουσα, εφαπτόμενη ή εξωτερική, συγκρίνουμε την απόσταση δ του κέντρου με την ακτίνα ρ (αν δίνεται διάμετρος, πρώτα διαιρούμε διά 2).
  • •Η εφαπτομένη είναι πάντα κάθετη στην ακτίνα επαφής: Αν ευθεία (ε) εφάπτεται στον κύκλο (Ο, ρ) στο σημείο Α, τότε υποχρεωτικά ΟΑ ⊥ (ε) (σχηματίζει γωνία 90°).

Εμπεδώστε τις Επίκεντρες Γωνίες & τις Εφαπτόμενες στην Πράξη!

Εξασκηθείτε στις επίκεντρες γωνίες, στα τόξα, στους κυκλικούς τομείς και στις σχετικές θέσεις ευθείας και κύκλου με 12 διαδραστικές ασκήσεις.

🎯 ΞΕΚΙΝΗΣΤΕ ΤΙΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ